Kanada jako pierwsza na świecie wprowadziła na szeroką skalę profilaktyczne usuwanie jajowodów przy okazji innych operacji ginekologicznych jako sposób na zmniejszenie ryzyka raka jajnika. Procedura, nazywana oportunistyczną salpingektomią, polega na usunięciu samych jajowodów podczas planowanego zabiegu, na przykład histerektomii lub sterylizacji, przy jednoczesnym pozostawieniu jajników. Kluczowa idea opiera się na odkryciu z ostatnich lat, że wiele najgroźniejszych postaci raka jajnika nie powstaje w samych jajnikach, lecz właśnie w jajowodach. Dzięki temu możliwe stało się zaproponowanie rozwiązania, które zmniejsza ryzyko choroby, a jednocześnie nie wywołuje przedwczesnej menopauzy i nie zaburza gospodarki hormonalnej.
W kanadyjskiej Kolumbii Brytyjskiej program ten wdrożono już kilkanaście lat temu, a dziś jego efekty zaczynają być widoczne w badaniach populacyjnych obejmujących dziesiątki tysięcy kobiet. Analizy wskazują na znaczące, sięgające nawet około 80 procent, zmniejszenie ryzyka najczęstszych i najbardziej agresywnych typów raka jajnika u pacjentek, które miały usunięte jajowody przy okazji innych operacji. Jednocześnie procedura nie wydłuża istotnie czasu zabiegu, nie zwiększa znacząco liczby powikłań i jest uznawana za bezpieczną, co sprawiło, że zaczęła być traktowana jako element profilaktyki populacyjnej, a nie wyłącznie rozwiązanie dla kobiet z bardzo wysokim ryzykiem genetycznym.
Do niedawna standardową metodą zapobiegania rakowi jajnika u kobiet z mutacjami genetycznymi, zwłaszcza BRCA1 i BRCA2, było usunięcie zarówno jajników, jak i jajowodów, co wiązało się z nagłym wejściem w menopauzę i konsekwencjami hormonalnymi. Kanadyjska koncepcja zmieniła sposób myślenia o profilaktyce, bo pokazała, że w populacji ogólnej można skupić się na usunięciu samego miejsca, w którym często zaczyna się proces nowotworowy, bez ingerencji w funkcjonowanie jajników. To otworzyło drogę do rozważania tej metody jako dodatku do standardowych zabiegów ginekologicznych wykonywanych z innych wskazań.
W ślad za Kanadą temat coraz mocniej pojawia się w Europie. Europejskie towarzystwa ginekologiczne i onkologiczne zaczęły publikować stanowiska, które dopuszczają lub rekomendują omawianie oportunistycznej salpingektomii z pacjentkami, zwłaszcza tymi, które zakończyły planowanie rodziny i i tak mają być operowane w obrębie miednicy mniejszej. Najnowsze europejskie konsensusy podkreślają, że decyzja powinna być podejmowana indywidualnie, po rozmowie o potencjalnych korzyściach, ryzykach i alternatywach, ale sam kierunek jest jasno zarysowany – prewencja chirurgiczna może stać się jednym z najważniejszych narzędzi ograniczania zachorowań na raka jajnika.
Proces wprowadzania tej procedury w Europie nie ma jednej daty ani jednego momentu przełomowego. Zwykle wygląda to tak, że najpierw pojawiają się wyniki badań i stanowiska międzynarodowych ekspertów, potem aktualizowane są wytyczne europejskie, a następnie poszczególne kraje włączają rozwiązanie do własnych standardów leczenia. W praktyce oznacza to, że w niektórych ośrodkach zabieg jest już proponowany, podczas gdy w innych wciąż pozostaje rzadkością lub elementem dyskusji.
W Polsce temat oportunistycznej salpingektomii również jest obecny w środowisku medycznym i pojawia się w publikacjach naukowych oraz debatach ekspertów. W praktyce klinicznej może być wykonywana w wybranych sytuacjach, szczególnie gdy pacjentka ma zaplanowaną operację ginekologiczną i wyrazi świadomą zgodę po omówieniu korzyści i ryzyk. Nie jest jednak jeszcze jednolitym, powszechnym standardem systemowym, co wynika z potrzeby doprecyzowania krajowych rekomendacji, procedur kwalifikacji oraz sposobu organizacji i rozliczania takich zabiegów.
Realnie można się spodziewać, że w najbliższych latach procedura będzie stopniowo coraz częściej omawiana z pacjentkami w Europie i w Polsce, zwłaszcza w kontekście histerektomii i operacji planowanych u kobiet po zakończeniu prokreacji. Kluczowe znaczenie ma tu fakt, że rak jajnika nadal pozostaje jednym z najtrudniejszych do wykrycia nowotworów kobiecych, a skutecznego badania przesiewowego w populacji ogólnej wciąż nie ma. Dlatego każda metoda pozwalająca ograniczyć ryzyko zachorowania jeszcze przed pojawieniem się choroby zyskuje ogromne znaczenie.
Jeżeli trend obserwowany w Kanadzie utrzyma się i zostanie potwierdzony w kolejnych badaniach długoterminowych, oportunistyczna salpingektomia ma szansę stać się jednym z najważniejszych elementów profilaktyki raka jajnika na świecie. W Europie i Polsce najprawdopodobniej nie pojawi się jako jednorazowa rewolucja, lecz jako stopniowa zmiana praktyki – od indywidualnych decyzji w gabinecie lekarskim do formalnych zaleceń i standardów, które sprawią, że rozmowa o usunięciu jajowodów stanie się naturalną częścią planowania wielu operacji ginekologicznych.